Vertalen in het AI-tijdperk: Van vertaler naar taalconsultant

Een tekst vertalen is tegenwoordig zo gepiept. Even door DeepL halen, een paar dingetjes aanpassen en klaar is kees. Totdat blijkt dat de nuance ontbreekt of de tone-of-voice niet strookt met de gewenste uitstraling van de organisatie. “De boodschap komt dan toch net iets over dan bedoeld”, zegt Joop Bindels, docent aan de Vertaalacademie. “Dat maakt duidelijk dat vertalen veel meer is dan het omzetten van woorden van de ene naar de andere taal.”

De opmars van AI zet het vak van vertaler en tolk onder druk. “Toch is het beeld dat AI de ‘doodsteek’ is voor het vakgebied veel te simplistisch,” vindt Joop. “De werkelijkheid is een stuk genuanceerder en eigenlijk ook interessanter.” 

Begrip van taal, technologie en context 

De afgelopen decennia is het vak van vertaler als gevolg van technologie enorm veranderd. “Tools als DeepL en Google Translate hebben hun intrede gedaan en zijn een integraal onderdeel geworden van het werk. Dat is zeker een uitdaging. Tegelijkertijd is er goed nieuws. De aandacht voor vertalen is enorm toegenomen en er wordt meer vertaald dan ooit tevoren. De rol van de professional is als gevolg van technologie wél veranderd en vraagt om nieuwe competenties. Als Vertaalacademie spelen we daarop in door studenten op te leiden tot ‘taalconsultant’: een professional met diepgaande kennis van talen en daarnaast begrip van hoe taal, technologie en context samenkomen. Het gaat met andere woorden niet alleen om het vertalen zelf, maar juist om het inschatten welke technologie je wanneer moet inzetten en hoe je complexe meertalige projecten organiseert. Taalconsultants zijn bijvoorbeeld van grote toegevoegde waarde bij internationale bedrijven omdat ze complexe vertaalprocessen kunnen managen, de kwaliteit van meertalige projecten bewaken en slimme technologiekeuzes weten te maken.”

Nieuwe niches: van games tot inclusie

Ander goed nieuws is dat er nieuwe niches ontstaan waarin menselijke expertise juist onmisbaar blijft. “Denk aan creatieve en contextgevoelige vormen van vertalen zoals games, audiovisuele content of literair werk. Deze blijken lastig te automatiseren. Dat heeft te maken met culturele context en specifieke terminologie. Als je daar inconsistent in bent, haakt de gebruiker af. Dat vraagt echt om specialisten.”

Daarnaast wint inclusieve communicatie aan belang. “Denk aan ondertiteling voor doven en slechthorenden, audiodescriptie of gebarentaal. Zo zijn we in mei gestart met een cursus gebarentaal voor beginners, waar veel belangstelling voor is. Tolken in minderheidstalen heeft eveneens onze aandacht. We experimenteren nu bijvoorbeeld met een introductiecursus Tolken Limburgs, waarin deelnemers basisvaardigheden ontwikkelen om te tolken tussen Limburgs en Nederlands. Daarmee spelen we in op het idee dat mensen zich beter kunnen uiten in hun eigen taal, ook in formele situaties.” De cursus dient daarnaast een ander doel: “We willen testen of we volwassenen en professionals hiermee aanspreken. Als dit werkt, kan een vergelijkbaar model worden toegepast op andere talen waarbij behoefte aan tolken is. Het helpt ons om te onderzoeken hoe de academie kan bijdragen aan maatschappelijke vraagstukken rondom taal en tolken.”

Leven lang ontwikkelen

Wat betekenen deze ontwikkelingen voor mensen die al in het vakgebied werkzaam zijn? Het betekent vooral verbreden, denkt Joop. “Waar traditionele vertaaltaken onder druk staan, ontstaan nieuwe rollen en combinaties van vaardigheden. We zien dat mensen hun portfolio uitbreiden. Vertalers die zich aanvullend verdiepen in tolken, technologie of projectmanagement.”
De Vertaalacademie experimenteerde de afgelopen jaren daarom kleinschalig met het openstellen van twee minoren voor professionals: audiovisueel vertalen (onder meer ondertiteling en audiodescriptie) en vertaaltechnologie, waarin gewerkt wordt met AI-technologie en complexe vertaalprocessen. Hoewel de inhoud goed aansluit bij de ontwikkelingen in het vak, is de instroom vanuit het werkveld vooralsnog beperkt. “We denken dat dit komt omdat het onderwijs overdag plaatsvindt en lastig is te combineren met een baan. Toch leverde dit experiment waardevolle inzichten op waarmee we aan de slag gaan: er is wel degelijk interesse, maar om die te verzilveren is flexibeler, meer op professionals afgestemd aanbod nodig.” 

Technologie als kans, niet als bedreiging

Conclusie: AI verandert het vak, maar maakt het niet overbodig. Integendeel: het vergroot de behoefte aan mensen die begrijpen wat taal betekent in context – cultureel, inhoudelijk en strategisch. “Wij geloven absoluut dat er toekomst is voor dit vak,” zegt Joop. “Juist omdat het zo snel verandert. Het vraagt andere vaardigheden, maar biedt ook nieuwe mogelijkheden voor professionals die bereid zijn zich te ontwikkelen.”